صحبت كرد و طايفه سوم جنود ابليسند كه همان قرباى شيطاناند كه قرآن كريم درباره شان مىفرمايد : هيچ وقت از اهل غوايت جدا نمىشوند ، تا داخل دوزخشان كنند ، « وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَه شَيْطاناً فَهُوَ لَه قَرِينٌ . . . وَلَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّكُمْ فِي الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ » « 1 » . * ( « قالُوا وَهُمْ فِيها يَخْتَصِمُونَ ) * . . . * ( إِلَّا الْمُجْرِمُونَ » ) * ظاهرا گويندگان اين سخن همان غاوون هستند و منظور از اختصام به طورى كه از چند جاى قرآن بر مىآيد جدالى است كه ميان خود آنان و شيطانها واقع مىشود . * ( « تَاللَّه إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ » ) * - در اين جمله به گمراهى خود اعتراف مىكنند ، و خطاب در جمله * ( « إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ » ) * به آلهه و بتهايشان است ، كه با خود آنان در آتش قرار مىگيرند ، ممكن هم هست خطاب به شيطانها و يا بهر دو باشد و نيز احتمال دارد خطاب به رؤساى گمراهان باشد ، كه عوام از ايشان پيروى مىكردند ، ولى وجه اول از همه بهتر است . * ( « وَما أَضَلَّنا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ » ) * - ظاهرا ، هم صاحبان آن سخن و هم اين سخن هر دو منظورشان از مجرمين غير خودشان است ، يعنى آن پيشواى ضلالت كه اينان در دنيا او را پيروى كردند و نيز داعى به سوى ضلالت و شرك ، كه ايشان را به سوى شرك دعوت كردند و همچنين پدرانشان كه ايشان از آنان تقليد نمودند ، و دوستانى كه اينان را شبيه خود نمودند همه اينها مجرمينند و مجرمين به طورى كه از آيات قيامت برمىآيد عبارتند از كسانى كه قلم قضاء بر مجرميت آنان و به دوزخ درآمدنشان رفته است ، و خداى تعالى درباره آنان فرموده : « وَامْتازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ » « 2 » . * ( « فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ » ) * كلمه « حميم » به طورى كه راغب مىگويد به معناى خويشاوندى است كه نسبت به آدمى مشفق باشد « 3 » . و اين سخن را اهل دوزخ به عنوان حسرت مىگويند ، حسرت از اينكه نه رفيق دلسوزى دارند ، كه ايشان را شفاعت كند و نه دوستى كه به دادشان برسد و اينكه فرمود : « ما از

--> ( 1 ) و كسى كه از ياد رحمان شب كور شود ما برايش شيطانى برمىانگيزيم كه قرين وى باشد . . . امروز سودى به شما نمىدهد چون ستم كرديد و امروز همه در عذاب شريكيد . سوره زخرف ، آيات 36 - 39 . ( 2 ) امروز از نيكان فاصله بگيريد اى مجرمين . سوره يس ، آيه 59 . ( 3 ) مفردات راغب ، ماده « حم » .